Dok suša i istorijski nizak vodostaj Dunava zaustavljaju kruzere i teretnjake, smanjuju proizvodnju električne energije i ugrožavaju rad reaktora u nuklearnim elektranama uz njegov tok, arheolozi trljaju ruke. Kod Prahova, nizvodno od hidroelektrane Đerdap 2, iz vode ponovo vire olupine nemačkih ratnih i transportnih brodova koje su njihove posade potopile 1944. godine. U srcu Budimpešte, naspram zgrade Parlamenta, dunavski mulj predao je gotovo netaknut motocikl Vermahta i posmrtne ostatke dvojice nemačkih vojnika iz vremena krvave opsade grada.
A još dalje nizvodno, kod sela Gigen u bugarskoj oblasti Pleven, kao bomba je odjeknula vest da su na svetlost dana ponovo izašli delovi temelja jedne od najvećih i najvažnijih građevina svoje epohe — Konstantinovog mosta, podignutog pre gotovo 1.700 godina.
Piše: Vladica Jovančić
Drevni Konstantinov most povezivao je Ulpiju Eskus, veliki rimski grad na mestu današnjeg Gigena u Bugarskoj, sa Sukidavom, utvrđenjem kod današnjeg mesta Celei, koje je sada deo rumunskog grada Korabije. Tamo gde se danas nalaze dve države, u IV veku pružala se granica jednog carstva – neprestano izložena napadima sa severa.
Prema savremenim istraživačima, most je najverovatnije svečano otvoren 5. jula 328. godine, u prisustvu samog Konstantina Velikog. Antički hroničar Sekst Aurelije Viktor čitav poduhvat sažeo je u samo nekoliko reči: ,,Pons per Danuvium ductus“ – most je proveden preko Dunava.
Iza te kratke rečenice krio se građevinski zahvat gotovo nezamisliv za svoje vreme.
Prema tradicionalnoj rekonstrukciji, most je sa prilazima bio dug približno 2.450 metara. Oko 1.150 metara prelazilo je preko samog rečnog korita, dok se ostatak pružao iznad široke, često plavljene ravnice na severnoj obali. Bio je širok oko 6 metara, a njegova drvena kolovozna konstrukcija nalazila se približno deset metara iznad uobičajenog nivoa vode.
Zbog ukupne dužine često se predstavlja kao najduži most antike. Ipak, preciznije je nazvati ga jednim od najdužih: u impresivnih dva i po kilometra uračunati su i prilazi preko plavnog područja. Njegov deo iznad samog Dunava bio je gotovo iste dužine kao čuveni Trajanov most koji se pružao između današnjeg Kladova i Turnu Severina.
Kamen u vodi, drvo iznad reke
Konstantinov most nije bio neprekidna kamena konstrukcija kakvu bi današnji putnik možda zamišljao. Masivni stubovi od kamena, opeke i maltera nosili su drvene lukove i drvenu saobraćajnicu. Takvo rešenje omogućilo je Rimljanima da premoste ogromnu širinu reke, ali je most istovremeno učinilo osetljivim na požare, led, poplave i ratna razaranja.
Njegova svrha bila je pre svega vojna. Rimska vojska povukla se iz Dakije nekoliko decenija ranije, ali Konstantin nije odustao od namere da ponovo učvrsti rimski uticaj severno od Dunava.
Međutim, koliko god bio grandiozan, Konstantinov most nije dugo odoleo. Veruje se da je korišćen svega četrdesetak godina. Kada je car Valens 367. godine krenuo u pohod protiv Gota, Dunav je morao da pređe preko pontonskog mosta na drugom mestu, što je pouzdan znak da se Konstantinova građevina više nije mogla koristiti.
Šta joj se tačno dogodilo, nije poznato. Možda su je oštetile poplave i led, možda je izgorela, a možda su je sami Rimljani namerno onesposobili kako je neprijatelji ne bi iskoristili. Dunav je zatim obavio ostatak posla: drvo je nestalo, stubovi su se urušili, a mulj i voda prekrili su tragove nekadašnjeg čuda.
Most koji nikada nije sasvim nestao
Ovoga leta Dunav je učinio ono što arheolozima retko dopušta: sklonio je vodenu zavesu. Stručnjaci Regionalnog istorijskog muzeja u Plevenu iskoristili su priliku da vidljive ostatke kod Gigena snime iz vazduha, mapiraju dronovima i dokumentuju njihovo stanje pre nego što ih reka ponovo prekrije.
,,Ekipa Regionalnog istorijskog muzeja u Plevenu dokumentovala je 4. avgusta ostatke-temelje Konstantinovog mosta kod antičke prestonice Ulpije Eskus, u blizini sela Gigen. Most je najduže mostovsko zdanje podignuto preko Dunava. Izgrađen je početkom IV veka, a 5. jula 328. godine svečano ga je otvorio car Konstantin I. Priroda nam je pružila priliku da snimimo i dokumentujemo ovu istorijsku i kulturnu vrednost’’, naveli su istraživači plevenskog muzeja objavljujući na svom profilu fotografije ostataka mosta na dnu velike reke.
Vest iz Bugarske ne znači da je Konstantinov most tek sada pronađen. Njegova severna kapija istraživana je još u XIX veku, a lokalno stanovništvo sa obe strane Dunava vekovima je govorilo o „bakarnom mostu“, verujući da su njegovi stubovi bili izliveni od metala.
Savremena tehnologija potvrdila je ono što su stari zapisi i priče nagoveštavali. Sonarskim snimanjem 2017. godine na dnu Dunava uočeno je 27 mogućih ostataka stubova, poređanih duž trase od oko 820 metara. Magnetometrijska istraživanja 2022. otkrila su još sedam pravilno raspoređenih tragova u plavnoj ravnici prema Sukidavi. Sada je sve to moguće videti i golim okom iz čamca ili na snimcima iz drona.
Od Naisa do Dunava
Za nas ova priča ima i posebnu težinu. Čovek po čijem je nalogu most sagrađen rođen je oko 272. godine u Naisu, današnjem Nišu. Konstantin je promenio tok evropske istorije, podigao novu prestonicu na Bosforu i ostao upamćen kao car koji je hrišćanstvu otvorio vrata Rimskog carstva. Njegov most preko Dunava danas je mnogo manje poznat od Milanskog edikta ili Konstantinopolja, iako je predstavljao jedan od njegovih najsmelijih poduhvata.
Bio je to spomenik vladaru koji nije razmišljao samo o gradovima i granicama, već o prostoru čitavog carstva. Od Naisa do Dunava, od Eskusa do Sukidave, ostavljao je građevine koje su istovremeno služile vojsci, trgovini i predstavi carske moći.
Manje je poznato da i moderna Sofija, tadašnja Serdika, leži na ostacima grada koji je uredio upravo Car Konstantin, koji je nekadašnje dačko naselje koristio kao svoju prestonicu i rezidencijalno boravište dok je gradio Konstantinopolj.
Danas na obalama postoje arheološki ostaci oba rimska grada, ali sam most nema oblik razglednice. Ne uzdiže se iznad vode, nema sačuvane lukove niti spektakularne kapije.
Njegova prava veličina nalazi se ispod površine — u pravilnoj liniji kamenih temelja koju Dunav povremeno pokaže, a zatim ponovo sakrije.
Suša je loša vest za reku, plovidbu, energetiku i ljude koji od Dunava žive. Ali svaki put kada voda opadne, ona na nekoliko dana otvori prolaz u prošlost. Iz mulja tada izranjaju brodovi, oružje, kosti i temelji carskih građevina.
A kada vodostaj ponovo poraste, Konstantinov most će nestati iz pogleda. Kao da nas Dunav podseća da nam istoriju nikada ne poklanja – samo nam je nakratko pozajmljuje.